Ishemia kalimtare cerebrale shkakton simptoma të ngjashme me goditjen në tru, por ato mund të zhduken pas disa minutash. Përmirësimi i shpejtë nuk do të thotë se rreziku ka kaluar.
Çdo dobësi, mpirje, çrregullim i të folurit ose humbje e papritur e shikimit duhet trajtuar si urgjencë.
Çfarë Është Ishemia Kalimtare Cerebrale?
Ishemia kalimtare cerebrale njihet në mjekësi si atak ishemik kalimtar ose TIA. Ajo ndodh kur furnizimi me gjak i një pjese të trurit ose retinës bllokohet përkohësisht.
Pa qarkullim të mjaftueshëm, qelizat nervore nuk marrin oksigjenin që u nevojitet. Kjo shkakton humbje të papritur të funksioneve që kontrollohen nga zona e prekur.
Kur qarkullimi rikthehet, simptomat mund të zhduken. Megjithatë, bllokimi tregon se ekziston një problem në enët e gjakut, zemër ose sistemin e koagulimit që mund të shkaktojë një goditje të plotë.
TIA shpesh quhet “mini-goditje”, por ky përkufizim mund ta bëjë gjendjen të duket më pak serioze. Në të vërtetë, ajo është një paralajmërim që kërkon vlerësim urgjent.
Cili Është Ndryshimi Midis TIA-S Dhe Goditjes Në Tru?
TIA dhe goditja ishemike kanë të njëjtin mekanizëm fillestar: bllokimin e qarkullimit të gjakut. Dallimi përcaktohet nga prania ose mungesa e dëmtimit të indit cerebral.
| Karakteristika | Ishemia kalimtare cerebrale | Goditja ishemike në tru |
| Qarkullimi i gjakut | Bllokohet përkohësisht | Bllokohet për një kohë më të gjatë |
| Simptomat | Mund të zhduken plotësisht | Mund të vazhdojnë ose të lënë pasoja |
| Dëmtimi në tru | Nuk zbulohet infarkt akut | Imazheria mund të tregojë infarkt |
| Rreziku i ardhshëm | Rrezik i lartë për goditje | Rrezik për komplikime dhe përsëritje |
| Veprimi i nevojshëm | Vlerësim urgjent | Trajtim urgjent |
Në momentin kur fillojnë simptomat, nuk mund të kuptohet nëse bëhet fjalë për TIA apo goditje në tru. Për këtë arsye, nuk duhet pritur për të parë nëse shenjat do të kalojnë.
Informacion më të gjerë për format e goditjes mund të gjeni në artikullin Goditja Ishemike vs Hemorragjike: Cili Është Ndryshimi?.
Pse TIA Është Një Paralajmërim Serioz?
Pas një TIA-je, rreziku për goditje në tru është më i lartë gjatë orëve dhe ditëve të para. Sipas të dhënave të American Heart Association, pothuajse një në pesë persona me TIA të dyshuar mund të pësojë goditje brenda tre muajve.
Gati gjysma e këtyre goditjeve ndodhin gjatë dy ditëve të para. Kjo është arsyeja pse vlerësimi duhet të fillojë menjëherë dhe jo pas disa ditësh me një takim rutinë.
Kontrolli i shpejtë mund të zbulojë:
- Një arterie të ngushtuar
- Një mpiksje gjaku
- Fibrilacion atrial
- Tension shumë të lartë
- Probleme të tjera të zemrës
- Diabet të pakontrolluar
- Kolesterol të lartë
- Një shkak që kërkon trajtim të menjëhershëm
Qëllimi nuk është vetëm të konfirmohet TIA. Qëllimi kryesor është të parandalohet goditja që mund të pasojë.
Cilat Janë Shenjat E Ishemisë Kalimtare Cerebrale?
Shenjat zakonisht fillojnë papritur dhe mund të jenë të forta që në momentin e parë. Ato varen nga pjesa e trurit që nuk po furnizohet siç duhet me gjak.
Simptomat më të zakonshme janë:
- Varje ose dobësi e papritur e njërës anë të fytyrës
- Dobësi në njërin krah ose këmbë
- Mpirje në njërën anë të trupit
- Vështirësi në të folur
- Të folur i paqartë
- Pamundësi për të gjetur fjalët
- Vështirësi për të kuptuar të tjerët
- Humbje e papritur e shikimit në një sy
- Shikim i dyfishtë
- Çrregullim i ekuilibrit
- Marramendje e fortë dhe e papritur
- Vështirësi në ecje
- Humbje e koordinimit
Një person mund të ketë vetëm një prej këtyre shenjave. Edhe një simptomë e vetme që fillon papritur është e mjaftueshme për të kërkuar ndihmë urgjente.
Si Përdoret Testi FAST?
FAST është një mënyrë e thjeshtë për të njohur shenjat më të zakonshme të TIA-s dhe goditjes në tru.
F – Fytyra
Kërkojini personit të buzëqeshë. Njëra anë e fytyrës mund të duket e varur ose të mos lëvizë normalisht.
A – Krahu
Kërkojini personit të ngrejë të dy krahët. Njëri krah mund të bjerë ose të mos ngrihet dot.
S – Të Folurit
Kërkojini të përsërisë një fjali të thjeshtë. Të folurit mund të jetë i paqartë, i ngatërruar ose i pamundur.
T – Koha
Nëse shfaqet një nga këto shenja, telefononi urgjencën menjëherë. Shënoni orën kur simptomat filluan ose kur personi u pa për herë të fundit pa simptoma.
FAST nuk përfshin çdo shenjë të mundshme. Humbja e papritur e shikimit, ekuilibrit ose koordinimit gjithashtu mund të tregojë TIA ose goditje.
Sa Zgjasin Simptomat?
Simptomat e TIA-s shpesh zgjasin disa minuta dhe zakonisht zhduken brenda një ore. Megjithatë, kohëzgjatja nuk duhet përdorur në shtëpi për të vendosur nëse situata është e rrezikshme.
Më parë, TIA përkufizohej si një episod që zgjaste më pak se 24 orë. Sot, diagnoza mbështetet më shumë te imazheria dhe prania ose mungesa e dëmtimit të indit të trurit.
Nëse rezonanca magnetike tregon një infarkt akut, episodi klasifikohet si goditje ishemike edhe kur simptomat janë zhdukur. Kjo tregon pse vlerësimi mjekësor është i domosdoshëm.
Çfarë Duhet Të Bëni Kur Shfaqen Shenjat?
Veproni sikur bëhet fjalë për një goditje në tru. Çdo minutë mund të ndikojë në mundësitë e trajtimit.
Duhet të:
- Telefononi urgjencën menjëherë
- Shënoni orën e fillimit të simptomave
- Mbani personin në një vend të sigurt
- Njoftoni ekipin mjekësor për barnat që përdor
- Tregoni nëse ka pasur episode të ngjashme
- Prisni udhëzimet e personelit të urgjencës
Mos prisni që simptomat të largohen. Mos e drejtoni vetë automjetin nëse keni shenja neurologjike.
Mos merrni aspirin ose hollues gjaku pa vlerësim mjekësor. Simptomat mund të shkaktohen edhe nga një goditje hemorragjike, ku këto barna mund të jenë të rrezikshme.
Edhe nëse simptomat zhduken para mbërritjes së urgjencës, kontrolli duhet të vazhdojë. Zhdukja e tyre nuk e anulon rrezikun.
Çfarë E Shkakton TIA-N?
TIA shkaktohet nga ndërprerja e përkohshme e qarkullimit të gjakut. Bllokimi mund të krijohet në një arterie të trurit ose të vijë nga një pjesë tjetër e trupit.
Ngushtimi I Arterieve Karotide
Arteriet karotide kalojnë në të dyja anët e qafës dhe furnizojnë trurin me gjak. Grumbullimi i pllakave yndyrore mund t’i ngushtojë këto arterie.
Një pjesë e pllakës ose një mpiksje mund të shkëputet dhe të lëvizë drejt trurit. Kjo është një nga shkaqet kryesore që duhet kontrolluar pas TIA-s.
Ateroskleroza Cerebrale
Ateroskleroza mund të prekë edhe arteriet brenda kafkës. Ngushtimi i tyre redukton qarkullimin dhe krijon kushte për formimin e mpiksjeve.
Procesi lidhet me tensionin e lartë, diabetin, kolesterolin dhe faktorë të tjerë vaskularë. Ai mund të zhvillohet pa simptoma derisa të ndodhë një episod ishemik.
Fibrilacioni Atrial
Fibrilacioni atrial është një ritëm i çrregullt i zemrës. Kur zemra nuk pompon në mënyrë të rregullt, gjaku mund të qëndrojë në dhomat e sipërme dhe të krijojë mpiksje.
Mpiksja mund të largohet nga zemra dhe të bllokojë një arterie të trurit. Disa pacientë nuk kanë palpitacione, ndaj aritmia mund të zbulohet vetëm me EKG ose monitorim më të gjatë.
Holter ritmi 24-orësh mund të ndihmojë në zbulimin e aritmive që nuk shfaqen gjatë një EKG-je të shkurtër. Mjeku vendos nëse nevojitet monitorim 24-orësh apo më i gjatë.
Sëmundja E Enëve Të Vogla
Enët e vogla brenda trurit mund të dëmtohen nga tensioni i lartë dhe diabeti. Kjo mund të shkaktojë bllokime të vogla dhe simptoma neurologjike.
Kontrolli i faktorëve vaskularë është i rëndësishëm edhe kur arteriet e mëdha dhe zemra nuk tregojnë një shkak të qartë.
Shkaqe Më Të Rralla
Në disa pacientë, veçanërisht në moshë më të re ose pa faktorë tipikë rreziku, mjeku mund të kërkojë shkaqe të tjera.
Këto mund të përfshijnë:
- Dëmtimin e murit të një arterie
- Çrregullime të koagulimit
- Sëmundje inflamatore të enëve
- Defekte të caktuara të zemrës
- Probleme të rralla të gjakut
Analizat dhe ekzaminimet përshtaten sipas moshës, simptomave dhe historisë së pacientit.
Cilët Janë Faktorët E Rrezikut?
Disa faktorë mund të trajtohen ose të mbahen nën kontroll. Të tjerë, si mosha dhe historia familjare, nuk mund të ndryshohen.
Faktorët kryesorë përfshijnë:
- Tensionin e lartë të gjakut
- Fibrilacionin atrial
- Diabetin
- Kolesterolin e lartë
- Aterosklerozën
- Sëmundjet e zemrës
- Pirjen e duhanit
- Apnenë e gjumit
- Mungesën e aktivitetit fizik
- Mbipeshën
- Histori të mëparshme me TIA ose goditje
- Histori familjare me sëmundje vaskulare
Prania e një faktori nuk do të thotë se personi do të pësojë patjetër TIA. Por kombinimi i disa faktorëve rrit rrezikun dhe kërkon ndjekje më të kujdesshme.
Si Diagnostikohet Ishemia Kalimtare Cerebrale?
Diagnoza mund të jetë e vështirë sepse simptomat shpesh janë zhdukur para mbërritjes në spital. Përshkrimi i saktë i episodit është shumë i rëndësishëm.
Mjeku mund të pyesë:
- Në çfarë ore filluan simptomat
- Cila pjesë e trupit u prek
- Nëse kishte dobësi apo vetëm mpirje
- Nëse ndryshoi të folurit
- Nëse pati humbje shikimi
- Sa zgjatën simptomat
- Nëse kishin ndodhur më parë
- Çfarë barnash përdor pacienti
- Nëse dikush tjetër ishte dëshmitar i episodit
Një person që e ka parë ngjarjen mund të ndihmojë duke përshkruar ndryshimet në fytyrë, lëvizje dhe të folur.
Cilat Ekzaminime Mund Të Nevojiten?
Vlerësimi kërkon kontrollin e trurit, enëve të gjakut, zemrës dhe faktorëve metabolikë. Jo çdo pacient kryen të njëjtën listë ekzaminimesh.
| Ekzaminimi | Çfarë Ndihmon Të Vlerësohet |
| Skaneri i trurit | Gjakderdhja, masa ose ndryshime të tjera urgjente |
| Rezonanca magnetike | Infarkte të vogla ose dëmtime akute ishemike |
| Angio-CT ose angio-MRI | Ngushtimi dhe bllokimi i arterieve |
| Ekografia Doppler e karotideve | Rrjedhja e gjakut dhe ngushtimi i arterieve të qafës |
| EKG | Fibrilacioni atrial dhe çrregullime të tjera të ritmit |
| Holteri | Aritmi që shfaqen herë pas here |
| Ekokardiografia | Struktura dhe funksioni i zemrës |
| Analizat e gjakut | Glukoza, kolesteroli, koagulimi dhe shkaqe të tjera |
Ekzaminimet imazherike mund të realizohen nga Departamenti i Imazherisë sipas urgjencës dhe rekomandimit të mjekut. Rezultatet duhet të interpretohen së bashku me historinë dhe kontrollin neurologjik.
Pse Kontrollohet Zemra?
Zemra mund të jetë burimi i një mpiksjeje që udhëton drejt trurit. Për këtë arsye, vlerësimi kardiologjik është një pjesë e rëndësishme e diagnostikimit.
Kontrollet mund të përfshijnë:
- EKG
- Holter ritmi
- Monitorim më të gjatë të ritmit
- Ekokardiografi
- Kontroll të tensionit
- Vlerësim të valvulave të zemrës
Departamenti i Kardiologjisë mund të përfshihet kur dyshohet për fibrilacion atrial, sëmundje të valvulave ose burim tjetër kardiak.
Një EKG normale nuk e përjashton gjithmonë fibrilacionin atrial. Aritmia mund të shfaqet vetëm në episode të shkurtra dhe të kërkojë monitorim të zgjatur.
Cilat Analiza Gjakut Kërkohen?
Analizat ndihmojnë në kontrollin e gjendjeve që imitojnë TIA-n dhe faktorëve që rrisin rrezikun vaskular.
Mund të kërkohen:
- Glukoza në gjak
- Hemoglobina e glukozuar
- Kolesteroli dhe trigliceridet
- Hemograma
- Trombocitet
- Elektrolitet
- Funksioni i veshkave
- Testet e koagulimit
- Analiza të tjera sipas rastit
Glukoza shumë e ulët mund të shkaktojë simptoma të ngjashme me goditjen. Analizat ndihmojnë gjithashtu në planifikimin e imazherisë me kontrast dhe zgjedhjen e trajtimit.
Këto ekzaminime mund të kryhen në Laboratorin e Spitalit Continental sipas kërkesës së ekipit mjekësor.
A Ka Gjendje Që Ngjajnë Me TIA-N?
Disa gjendje mund të shkaktojnë simptoma të ngjashme. Ato quhen imitues të TIA-s ose goditjes në tru.
Mund të përfshijnë:
- Migrenën me aurë
- Krizat epileptike
- Glukozën shumë të ulët
- Vertigon
- Të fikëtit
- Disa çrregullime të nervave
- Ankthin e rëndë
- Çrregullime të elektroliteve
Te TIA, simptomat zakonisht fillojnë papritur dhe përfshijnë humbjen e një funksioni, si forcën, të folurit ose shikimin. Por ky dallim nuk është gjithmonë i qartë.
Mos u përpiqni ta vendosni vetë diagnozën. Derisa të përjashtohet goditja në tru, çdo simptomë neurologjike e papritur duhet konsideruar urgjencë.
Si Trajtohet TIA?
Trajtimi zgjidhet sipas shkakut dhe rrezikut të pacientit. Ai mund të fillojë menjëherë pas përjashtimit të gjakderdhjes dhe problemeve të tjera.
Mundësitë përfshijnë:
- Barna kundër grumbullimit të trombociteve
- Antikoagulantë kur shkaku është fibrilacioni atrial
- Barna për uljen e kolesterolit
- Trajtim të tensionit të lartë
- Kontroll të diabetit
- Trajtim të sëmundjeve të zemrës
- Ndërhyrje për arterien karotide në raste të përzgjedhura
Jo çdo pacient duhet të marrë të njëjtin hollues gjaku. Zgjedhja varet nga burimi i mpiksjes, imazheria, rreziku i gjakderdhjes dhe sëmundjet e tjera.
Barnat nuk duhet të fillohen, ndërpriten ose kombinohen pa udhëzimin e mjekut. Një trajtim i papërshtatshëm mund të rrisë rrezikun e komplikimeve.
Kur Nevojitet Trajtimi I Arteries Karotide?
Nëse ekzaminimet tregojnë ngushtim të rëndësishëm të arteries karotide që lidhet me simptomat, mjeku mund të rekomandojë ndërhyrje. Qëllimi është të zvogëlohet mundësia që një tjetër mpiksje të arrijë në tru.
Mundësitë përfshijnë pastrimin kirurgjikal të arteries ose vendosjen e një stenti në raste të caktuara. Zgjedhja varet nga shkalla e ngushtimit, mosha, gjendja e pacientit dhe anatomia e enëve.
Jo çdo ngushtim kërkon ndërhyrje. Vendimi merret nga një ekip i specializuar pas analizimit të përfitimeve dhe rreziqeve.
Si Ulet Rreziku Për Një Goditje Të Ardhshme?
Parandalimi fillon me përcaktimin e shkakut. Vetëm ndryshimet në stilin e jetesës nuk mjaftojnë kur ekziston fibrilacion atrial, ngushtim i arteries ose një problem tjetër që kërkon trajtim.
Plani mund të përfshijë:
- Marrjen e barnave sipas përshkrimit
- Kontrollin e tensionit
- Menaxhimin e diabetit
- Uljen e kolesterolit
- Ndërprerjen e duhanit
- Aktivitet fizik të përshtatur nga mjeku
- Ushqyerje të balancuar
- Kontrollin e apnesë së gjumit
- Vizita të rregullta
- Monitorim të ritmit të zemrës
Objektivat për tensionin, glukozën dhe kolesterolin nuk janë të njëjta për çdo pacient. Ato përcaktohen sipas historisë dhe rrezikut individual.
Gabimet Që Duhet Të Shmangen
Gabimi më i rrezikshëm është pritja për të parë nëse simptomat do të kalojnë. Kur bëhet fjalë për TIA ose goditje, koha ka rëndësi.
Duhet të shmangen gjithashtu:
- Fjetja pas një episodi pa kërkuar ndihmë
- Drejtimi i automjetit me simptoma
- Marrja e aspirinës pa vlerësim
- Supozimi se një skaner normal e përjashton TIA-n
- Neglizhimi i humbjes së përkohshme të shikimit
- Shpjegimi i çdo marramendjeje me tensionin
- Mosnjoftimi i mjekut për episodet e mëparshme
- Ndërprerja e barnave të zemrës
- Vonimi i kontrolleve të rekomanduara
Edhe një episod që ka ndodhur më herët gjatë ditës duhet raportuar urgjentisht. Koha kur filloi dhe kohëzgjatja e tij janë informacione të rëndësishme.
Vlerësimi I Ishemisë Në Spitalin Continental
Vlerësimi i një TIA-je të dyshuar kërkon bashkëpunim ndërmjet urgjencës, imazherisë, neurologjisë, kardiologjisë dhe laboratorit. Qëllimi është të kontrollohen shpejt truri, enët e gjakut dhe zemra.
Në Spitalin Continental mund të koordinohen ekzaminimet imazherike, analizat laboratorike dhe vlerësimi kardiologjik sipas gjendjes së pacientit. Plani i mëtejshëm përcaktohet nga rezultatet dhe niveli i rrezikut.
Pacienti që ka simptoma aktive nuk duhet të presë për një konsultë rutinë. Duhet të kontaktojë urgjencën menjëherë.
Kontaktoni Urgjencën
Nëse ju ose një person pranë jush ka dobësi të papritur në fytyrë, krah ose këmbë, çrregullim të të folurit, humbje shikimi ose vështirësi në ecje, telefononi urgjencën pa vonesë.
Edhe nëse shenjat zhduken pas disa minutash, vlerësimi duhet të bëhet menjëherë. Ishemia kalimtare cerebrale mund të jetë mundësia e fundit për të parandaluar një goditje më të rëndë.
Për urgjencën e Spitalit Continental kontaktoni në +355 69 700 4000 ose +355 69 700 1000.
